Accessibility links

Kreyòl Pale, Kreyòl Konprann: Fan, Ouvèti, Ensizyon - 2004-07-01


Nan tranch pwogram sa a, chak madi, nou wè divès aplikasyon, divès sans yon mo kapab genyen nan lang kreyòl la. Kèk fwa (anpil fwa) mwen sezi wè valè sans yon grenn mo genyen, dapre kontèks, dapre sikonstans lan. E ase souvan, genyen yon dènye sans swa akòz memwa, swa akòz tan an ke n' bliye bay. Lè konsa mwen mòtifye, “kè m' ap fann” tèlman mwen regrèt. Ekspresyon “kè fann nan” vle di mwen gen yon santiman “koupab” (culpabilité) kap ronge m' anndan mwen. Mo fann nan fè n' wè tou suit yon bagay nap tranche ak kouto, manchèt ou ak yon rach. Kidonk, li fè n' panse ak doulè. Si kè fann mwen site talè a se yon santiman “koupab”... genyen yon lòt “kè fann” ki vle di yon doulè kap ravaje nou”... pa nesesèman yon doulè kap fè mal; men yon sansasyon ki pran n' brip nan lestomak, lè nou wè eta fizik yon moun nou te konnen byen gaya, byen pòtan e kap depafini... ou ankò lè nou wè yon moun kap abize e maltrete yon lòt. Ekzanp ki vinn nan tèt mwen, se sitiasyon ti restavèk ti Sentaniz Maurice Sixto a. Fann an kreyòl se separe, divize an 2 ou an plizyè moso. Li fann bwa a ak yon sèl kout rach; Li fann planch lan pou l' fè 2 lèz. Fann “penpatat la”, tranche penpatat la pou’w banm moso! Fann tou se koupe, se ouvrir, se “fendre” en franse: Yo fann vant koden lan pou yo ka boure l'. Yo fann vant kabrit la pou wete boyo li, trip li. Se fann yo te oblije fann vant li pou wete pitit la. Nan ka sa a yon fè sou dam sa a yon operasyon yo rele “césarienne”. Nan tout ekzanp sa yo, sa yo fè yo louvri, yo koupe, yo tranche, yo separe, yo divize bagay la.

Fann gen sans tou fendre... fè yon ouvèti, yon coupure, yon ensizyon. Premye a, sè lè yo fann tèt ou ak yon sèl kout wòch...yo fann janm li yon kote pou yo kapab poze vantouz pou li. Donc, on lui a fait une ouverture, une incision. Kèk fwa ouvèti a, se kapab yon maladi ke’n rankontre souvan nan rejyon riral yo ki rele “pian”:pye msye “fann, fann”...zòt di li gen krab ! yon maladi ki fè mal anpil e ki fè’ou mache bwete, mache sou dan. Sepandan fann pafwa konn pa gen okenn nan sans mwen bay anlè a yo. Ekzanp, li fann nan kò manmzèl, li fann nan kò msye. Nan ka sa a se ensiste, pèsiste pou’w genyen yon relasyon ak moun nan... Sèten fwa li kapab gen sans annuye, anbete moun nan. Sepandan, genyen fann ki pa genyen anyen pou wè ak ekzanp sa yo e nou pral konprann sa tou suit. Lè mwen te ti moun, chak fwa mwen konn fè dezòd papa m' te konn lanse yon pinga ba mwen pou l' di: Jacques, pa kite’m mete men sou ou. Si m' mete men sou se “fann map fann ou. Sa’l te vle di’m, si’m pa rete kò m' dousman, lap woule’m ak baton !

XS
SM
MD
LG