Accessibility links

Kreyòl Pale, Kreyòl Konprann:  'Mis' - 2003-06-11


Fanatik bilten spò nou yo sètènman abitue tande fraz sa a: Ronaldo, Figo ou Serena Williams pap jwe tounwa a paske li foule, pa ekzanp, yon mis nan kò li, nan janm li. Ase souvan se yon chòk atlèt la pran oubyen li fè sa espesyalis yo rele yon "déchirure". Déchirure la / ki fè mal anpil / lakòz li pa kapab kontinue jwe anvan foulay la ou dechirure la geri. Byen souvan, foulay yon mis nan janm ou nan jenou, se pou espesyalis yo yon ligaman ki "froissé", sètadi vire pandan yon fo mouvman tankou lè nou foule pye nou e fè yon antòch (entorse). Ligaman yo, tankou “muscles” yo, se fib ak yon seri fib ki pèmèt nou jwe bra nou, leve pye nou e fè mouvman. Tout eksplikasyon sa a, se pou di’n mo mis nan lang kreyòl la se frè marasa mo franse “muscles” ke nou rele mis an kreyòl. Poutan, nou genyen yon pati nan kò nou nou rele mis ki pa genyen yon grenn “muscles” ladan li. Na wè sa pi devan.

Apa mis ki gen nan kò kretyen vivan, mis pou yon ayisyen kapab vle di anpil lòt bagay, sa depan fraz la. Mwen sonje, gen plis pase 35 kan de sa, mwen te renmen yon bèl ti mis. Malgre sa pase lontan, mwen pa janm bliye bèl ti figi sa a ki te konn vinn pran tanperati’m, chak maten vè 8 tè edmi. Se te nan lopital jeneral, nan sal 13 kote mwen te entène apre mwen te pran yon move kou nan je. Mis sa a, se te yon gad-malad (ki t'ap fè estaj) anvan’l pran diplòm enfimyè li. Li te genyen yon unifòm bleu e blan a kawo ak yon kwaff blan nan tèt li.

Mis yo, yo menm, te genyen yon unifòm tou de blan avèk yon kwaff ak rikrak nwa ou ble nan tèt yo. Men pou mwen gad-malad ki te vinn pran tanperati'm nan se te yon mis, kidonk, yon enfimyè. Yon mis nan sikonstans nap pale la a, se yon pèsonèl medikal fi kap pran swen yon malad, tcheke li, anvan doktè a vinn ekzaminen pasyan an.

Yon mis tou, pou nou menm ayisyen, se yon jèn fi, yon demwazèl. Mwen sonje te genyen yon bèl ti mis nan gichè Elektrisite d’Ayiti, nan ri Magazen L’Eta. Lè’m te konn al peye bòdwo elektrik, mwen te toujou ranje kò’m pou’m al nan liy pa li a. Ah, se te yon ti mis wololoy! yon bèl chelèn tankou jèn ti mis lopital la mwen tap pale’n talè a. Si’m pa twonpe’m se eritaj prezans twoup ameriken yo nan peyi d’Ayiti nan koumansman 20èm syèk la ki fè mo sa a antre nan lang nou an, paske an’n angle, li vle di menm bagay la: jèn fi, demwazèl.

Sepandan, se pa tout tan mis genyen tout bèl referans, tout bèl sans sa yo. Mis, an kreyòl, se yon gwo mo tou. Yon mo gwosye, yon mo vilgè, yon jouman. Yon jouman ou lanse lè ou fatige ak yon moun ki pa sispann anbete ou. “Machè, ala fen map di ou mis pou ou...lanmyann...2 fòm yon ti jan pi poli, nou ta di, pou’n pa repete mo ki ekri m.e.r.d.e ou mo m.è.d a.

Dènye ekzanp nap siyale a, li menm, pa genyen okenn rapò ak 3 premye nou te bay anvan yo. Li pa yon jèn fi, li pa yon enfimyè, ni li pa (muscles) nan kò nou ni li pa yon jouman non plis. Poutan, se yon pati nan kò nou. Nou pa pale de li sèlman si lap plede fè’n mal...apre yon so sou dèyè, pa ekzanp. Lè sa a, nou genyen kè sote. Na’l wè fanm chay la pou mande masay. Kesyon fanm chay la dwe poze se: ou bezwen masay...men masay pou ki sa? Repons lan: mwen vinn pran masay paske mwen gen yon dolè senti kap fatige’m... mwen kwè si’m pa foule mis mwen se mis mwen ki tonbe.

Mis tonbe, nap pale la a, zanmi’m yo, nou pa dwe konfonn li ak lanmè tonbe, ki se yon lòt bagay. Sa’l ye, se yon chòk nan zo kòksis--yon zo nou genyen nan ekstremite dèyè nou ki, si’n pa pran byen avèk li, kapab mete’n kouche pandan kèk jou.

Se te Kreyòl Pale, Kreyòl Konprann, yon segman Lavwadl’amerik avèk Jacques Jean-Baptiste.

XS
SM
MD
LG